رشد بازار قهوه در ایران با وجود چالشهای اقتصادی
طی سالهای گذشته، قهوه جایگاه تازهای در فرهنگ ایرانیان پیدا کرده و روندی متفاوت را تجربه کرده است. در سرزمینی که چای سالها بخش جداییناپذیر زندگی روزمره بود، قهوه تخصصی به آرامی توانسته به بخشی از فرهنگ مردم در مصرف انواع نوشیدنی تبدیل شود.
با وجود تحریمها و فشارهای اقتصادی، تعداد کافههای موج سوم در شهرهایی مانند تهران، اصفهان و شیراز افزایش یافته است. این کافهها فقط از الگوهای غربی تقلید نمیکنند، بلکه با حفظ استانداردهای کیفیت، سعی کردهاند فرهنگ و طعمهای ایرانی را وارد دنیای قهوه تخصصی کنند. رشد این فرهنگ تازه، با تلاش افرادی همچون مهسا نیایش (بنیانگذار انجمن بانوان قهوه ایران)، کاظم سعیدی (رستر و مدیر کنترل کیفیت در رستری قهوه تلنت) و امید داداشی (مدیر آموزش و تضمین کیفیت در مؤسسهی قهوه مان) همراه بوده است.
آغاز قهوه در ایران
ایران با پیشینهای طولانی در تجارت با چین و حضور در مسیر جاده ابریشم، کشوری است که چای همیشه نقش پررنگی در فرهنگ آن داشته است. اما با این حال، قهوه نیز قرنها است در کنار چای به بخشی از فرهنگ غذایی این کشور تبدیل شده است.
بر اساس گفته کارشناسان، بیش از هزار سال پیش ابوعلی سینا، دانشمند و فیلسوف برجسته ایرانی، در نوشتههای خود به قهوه پرداخته و آن را با نام «بونو» معرفی کرده است؛ بونو واژهای است که در آن دوران رایج بوده است. روایتها حاکی از آن است که او از قهوه برای درمان افسردگی استفاده میکرده است.
کاظم سعیدی، برشتهکار و مدیر کیفیت در رستری قهوه تلنت در اصفهان میگوید: در دوره صفویه، یکی از دورانهای تاثیرگذار تاریخ ایران، شاه عباس از نخستین کسانی بود که قهوه را به صورت رسمی وارد کشور کرد. در آن زمان قهوه به عنوان نوشیدنیای لوکس شناخته میشد که تنها در دربار سلطنتی و میان اشرافزادگان سرو میشد. کمی بعد، در زمان حکومت شاه طهماسب، قهوهخانههای سنتی در شهرهای بزرگ مثل اصفهان، تبریز و شیراز گسترش پیدا کردند و به محلی برای گردهمایی مردم تبدیل شدند.
رشد فرهنگ قهوه در ایران
اگرچه چای همچنان نوشیدنی اصلی ایرانیان است و نمادی از مهماننوازی به شمار میآید، اما قهوه به ویژه در سالهای اخیر جایگاه تازهای بین ایرانیان پیدا کرده است. در فاصله سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۰ مصرف قهوه در ایران با رشدی ۱۱۰۰ درصدی همراه بود و بین ۲۰۱۸ تا ۲۰۱۹ نیز، مصرف داخلی قهوه حدود ۲۰ درصد افزایش یافت.
امروزه، کافهها به فضایی برای کار، مطالعه و دیدارهای اجتماعی، به ویژه در میان نسلهای جوانتر تبدیل شدهاند. علاوه بر گسترش کافهها، راهاندازی رستریهای تخصصی نیز نقش مهمی در توسعه این فرهنگ ایفا کرده است. برای نسل جدید در ایران، قهوه دیگر فقط یک نوشیدنی نیست و نقشی در شکل دادن به ارتباطات اجتماعی آنها پیدا کرده است.
بازار در حال رشد قهوه در ایران
طبق آمار منتشرشده از سوی رصدخانه پیچیدگی اقتصادی، ایران در سال ۲۰۲۳ حدود ۴۳.۹ میلیون دلار قهوه وارد کرده و در میان واردکنندگان جهانی، جایگاه هفتادوسوم را به خود اختصاص داده است.
بر پایه اعلام گمرک جمهوری اسلامی ایران، در بازه زمانی اسفند ۱۴۰۱ تا اسفند ۱۴۰۲ نزدیک به ۴۹ هزار تن قهوه، به ارزش ۱۴۸ میلیون دلار، وارد کشور شده است. حدود ۹۵ درصد از این واردات از کشورهایی چون امارات متحده عربی، ویتنام، هند، اندونزی و اوگاندا صورت گرفته است.
در کنار افزایش مصرف قهوه، فرهنگ مربوط به خرید قهوه تخصصی در ایران هم در حال گسترش است. رسترها، کافهها و فعالان این حوزه با علاقه و پشتکار مسیر تازهای را برای قهوه در کشور گشودهاند.
به گفته کارشناسان، ظرفیت بالایی برای رشد قهوه تخصصی در ایران وجود دارد. مصرفکنندگان امروز بیش از گذشته به کیفیت اهمیت میدهند و در همین راستا، باریستاها، رسترها و داوران حرفهای قهوه در مسابقات ملی هر سال حضور پررنگی دارند. پژوهشگران ایرانی نیز به توسعه ابزارهای تخصصی قهوه از جمله کیتهای چشایی، دستگاههای اسپرسوساز و رسترهای صنعتی پرداختهاند.
با وجود چالشهایی مانند تعرفههای بالای واردات و محدودیتهای ناشی از تحریمها، تعداد کافهها و رستریهای تخصصی در کشور رو به افزایش است؛ موضوعی که به تقویت تقاضا برای قهوه با کیفیت بالاتر کمک کرده است. حضور پررنگ فعالان ایرانی در نمایشگاه جهانی «نمایشگاه جهانی قهوه دبی ۲۰۲۵» نیز گواهی بر این روند رو به رشد است.
با ممنوعیت واردات قهوه برشتهشده به ایران، بسیاری از رستریهای داخلی توانستهاند در زمینه قهوه تخصصی پیشرفت قابل توجهی داشته باشند و نیاز بازار داخلی را پاسخ دهند.
عبور از چالش تحریمها در صنعت قهوه ایران
تحریمهایی که از دهه ۱۹۷۰ میلادی توسط آمریکا و در سالهای اخیر توسط اتحادیه اروپا علیه ایران اعمال شدهاند، اثرات سنگینی بر اقتصاد کشور گذاشتهاند. هدف این تحریمها فشار بر دولت ایران به منظور توقف برنامههای هستهای و بازگرداندن آن به پای میز مذاکره بوده است. در این چارچوب، آمریکا تقریباً تمام مبادلات اقتصادی با ایران را ممنوع کرده؛ از جمله تجارت با شرکتهای ایرانی، واردات هرگونه کالای ایرانی و فعالیت مؤسسات مالی ایران در نظام بانکی بینالمللی.
با اعمال تحریمهای شدیدتر از سال ۲۰۱۸، ارزش ریال ایران به طور مداوم کاهش یافت و طی سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۲، بیش از نیمی از ارزش خود را از دست داد. این روند، واردات را برای کسبوکارها سختتر و حتی گرانتر کرد. براساس گزارش مرکز آمار ایران، نرخ تورم سالانه کشور در سال ۲۰۲۲ از ۴۲ درصد فراتر رفت.
صنعت قهوه نیز از این شرایط بینصیب نمانده است. دسترسی محدود به دانههای قهوه تخصصی، تجهیزات مدرن و مهمتر از آن، مشکلات در پرداختهای بینالمللی، کار را برای فعالان این حوزه دشوارتر کرده است.
بسیاری از تاجران بینالمللی برای دور زدن ریسکهای ناشی از تحریمها، همکاری مستقیم با ایران را متوقف کردهاند. معمولاً قهوههای سبز ابتدا به مراکز تجاری منطقهای، مانند دبی یا ترکیه، ارسال میشوند و از آنجا به ایران میرسند؛ موضوعی که باعث طولانی شدن زمان تحویل و در نتیجه، کاهش تازگی و کیفیت قهوه میشود.
اما با این حال، برخی شرکتهای معتبر همچنان روابط تجاری خود با ایران را حفظ کردهاند و با وجود دشواریها، به تعهدات خود پایبند ماندهاند. در این میان، واردکنندگان داخلی ناچار شدهاند روشهای تازهای برای تامین قهوه و تجهیزات بیابند؛ کاری که بهویژه برای کسبوکارهای کوچکتر با چالشهای بیشتری همراه است.
رشد رقابت در صنعت قهوه در ایران
با اینکه انجمن جهانی قهوه تخصصی (SCA) به طور مستقیم ایران را تحریم نکرده، اما به عنوان نهادی ثبتشده در آمریکا، موظف به رعایت قوانین و مقررات تحریمی این کشور است. به همین دلیل، خدمات این انجمن برای ساکنان کشورهای تحت تحریم، از جمله ایران، محدود شده است؛ محدودیتی که شامل دورههای آموزشی، صدور گواهینامههای تخصصی و امکان حضور در مسابقات و رویدادهای وابسته به این انجمن میشود.
مهسا نیایش، بنیانگذار انجمن بانوان قهوه ایران، درباره تحولات این حوزه توضیح میدهد: «در سال ۲۰۱۷، انجمنهای قهوه تخصصی آمریکا و اروپا با یکدیگر ادغام شدند و یک نهاد جهانی مشترک شکل گرفت.» این انجمن که نخستین نهاد رسمی برای حمایت از زنان فعال در صنعت قهوه و مهمانداری در ایران است، تلاش میکند چالشهای ساختاری پیش روی این قشر را کاهش دهد.
او همچنین اشاره میکند که پس از ادغام این دو انجمن، گواهینامههای آموزشی معتبری که پیش از آن توسط مربیان ایرانی دریافت شده بود، دیگر اعتبار رسمی نداشتند.
با وجود محدودیتهای دسترسی به منابع رسمی و مسابقات بینالمللی، مسابقات قهوه در ایران در سالهای اخیر رونق چشمگیری یافته است. هر سال مسابقات متعددی برگزار میشود و علاقهمندان به قهوه تخصصی با شور و اشتیاق در آن شرکت میکنند. در سال ۲۰۲۴، ایران برای نخستین بار مسابقات دمآوری با دستگاه سیفون و مسابقات کاپینگ را برگزار کرد. مسابقه قهرمانی آئروپرس ایران نیز به رویدادی سالانه و پرطرفدار تبدیل شده است.
هرچند تحریمها مانع حضور قهرمانان قهوه ایران در رقابتهای جهانی شده، اما این محدودیتها باعث توقف رشد این فرهنگ در داخل کشور نشده است.
مسابقه قهرمانی باریستاهای ایران (IRIBC) یکی از مهمترین رویدادها در این زمینه به شمار میآید و بستری مناسب برای معرفی استعدادهای جوان فراهم کرده است. همچنین جشنواره بینالمللی قهوه ایران (Coffeexiran) با میزبانی بسیاری از شرکتهای بزرگ در حوزه تولید و رست قهوه، نقش مهمی در گسترش آگاهی و ارتقای جایگاه قهوه تخصصی در ایران ایفا کرده است.
حضور زنان ایرانی در صنعت قهوه
در صنعت جهانی قهوه، زنان همواره با چالشهایی روبهرو بودهاند و این صنعت در بسیاری از بخشها همچنان چهرهای مردانه دارد. در ایران نیز شرایط برای زنان آسان نبوده؛ تا همین سال ۲۰۱۴، زنان اجازه کار در کافهها را نداشتند.
اما با این حال، طی سالهای اخیر، زنان توانستهاند جایگاه خود را در صنعت قهوه تثبیت کنند. امروز آنها در تمام مراحل این صنعت از خرید قهوه سبز و رست کردن تا باریستایی و مدیریت و آموزش حضوری پررنگ دارند.
الگوهایی الهامبخش نیز مسیر را برای آنان هموارتر کردهاند. لیلا غمبری، قهرمان مسابقات باریستا آمریکا در سال ۲۰۱۴، یکی از این چهرهها است که برای بسیاری از زنان ایرانی فعال در قهوه به الگویی مهم تبدیل شده است. رها شهسوار، قهرمان مسابقات رستینگ قهوه امارات در سال ۲۰۲۵، نیز با نقش داوری در رقابتهای باریستا ایران، نشان داده که موفقیتهای زنان در این عرصه میتواند جهانی باشد.
در کنار این موفقیتها، تأسیس انجمن بانوان قهوه ایران گامی مهم در مسیر رشد زنان در این صنعت به شمار میآید. این انجمن به ابتکار مهسا نیایش شکل گرفته و با هدف ایجاد شبکهای حمایتی برای زنان فعال در بخشهای مختلف صنعت قهوه از باریستاها و رسترها گرفته تا مربیان و فروشندگان، فعالیت میکند.
این انجمن تلاش میکند موانع موجود بر سر راه زنان را کاهش دهد و زمینه پیشرفت حرفهای آنها را فراهم کند. امروز، انجمن بانوان قهوه ایران به یکی از نهادهای تاثیرگذار در مسیر ایجاد محیطی برابرتر در صنعت قهوه کشور تبدیل شده است.
چشمانداز پیش روی حضور زنان در صنعت قهوه در ایران
با اینکه حضور زنان ایرانی در صنعت قهوه تخصصی بیش از هر زمان دیگری تقویت شده، اما دستیابی به توازن جنسیتی همچنان چالشی جدی است. این مسیر نیازمند همکاری و همراهی همه فعالان این حوزه است.
گسترش فرصتهای آموزشی، ایجاد برنامههای راهنمایی و اصلاح فرآیندهای استخدامی بر مبنای شایستگی از جمله اقداماتی است که میتواند نقش زنان را در این صنعت پررنگتر کند. حضور گستردهتر زنان، نه تنها به غنای فرهنگی این صنعت کمک میکند، بلکه فرصتهای تازهای برای رشد و نوآوری فراهم میآورد.
با وجود دشواریهای ناشی از تحریمها و شرایط اقتصادی، جامعه قهوه ایران همچنان در حال توسعه است. هرچند سرعت این رشد محدود بوده، اما زمینه برای پیشرفت و نوآوری کاملاً فراهم است.
با بهبود اوضاع اقتصادی، میتوان انتظار داشت که فعالان ایرانی قهوه، از جمله زنان، حضور پررنگتری در رویدادها و رقابتهای جهانی پیدا کنند.
منبع: perfectdailygrind
دیدگاهتان را بنویسید
نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.